Finansowanie samorządów stanowi fundament ich funkcjonowania i możliwości realizacji zadań publicznych. Bez stabilnych i wystarczających środków, jednostki samorządu terytorialnego nie byłyby w stanie świadczyć usług na rzecz mieszkańców, rozwijać infrastruktury czy realizować lokalnych strategii. W polskim systemie prawnym podstawowe źródła dochodów samorządów można podzielić na dwie główne kategorie: subwencje oraz udziały w podatkach. Zrozumienie mechanizmów ich pozyskiwania i dystrybucji jest kluczowe dla oceny kondycji finansowej poszczególnych gmin, powiatów i województw.
Subwencje – wsparcie z budżetu państwa
Subwencje stanowią formę transferu środków pieniężnych z budżetu państwa do budżetów jednostek samorządu terytorialnego. Ich celem jest wyrównywanie różnic w potencjale finansowym poszczególnych regionów oraz wspieranie realizacji zadań o znaczeniu ogólnokrajowym lub ponadlokalnym. Wyróżniamy trzy główne rodzaje subwencji: podstawową, wyrównawczą oraz stabilizującą.
Subwencja podstawowa
Jest to najważniejsza i największa część subwencji, której wysokość dla poszczególnych jednostek samorządu terytorialnego jest obliczana na podstawie złożonego algorytmu. Algorytm ten uwzględnia szereg wskaźników, takich jak: liczba mieszkańców, poziom dochodów podatkowych na mieszkańca, poziom wydatków na zadania własne, a także wskaźniki demograficzne i społeczno-ekonomiczne. Celem subwencji podstawowej jest zapewnienie samorządom możliwości finansowania zadań własnych, które obejmują szeroki zakres działań, od edukacji, przez pomoc społeczną, po gospodarkę komunalną.
Subwencja wyrównawcza
Subwencja ta jest przeznaczona dla gmin, których dochody podatkowe na mieszkańca są niższe od średniej krajowej. Ma ona na celu wyrównywanie poziomu dochodów i zapobieganie powstawaniu nadmiernych dysproporcji między bogatszymi a biedniejszymi samorządami. Środki z subwencji wyrównawczej trafiają do tych gmin, które wykazują niższy potencjał fiskalny, umożliwiając im realizację podstawowych funkcji publicznych.
Subwencja stabilizująca
Ten rodzaj subwencji jest przeznaczony dla gmin i powiatów, których dochody z tytułu podatków lokalnych znacząco spadły w stosunku do roku poprzedniego. Ma ona charakter doraźny i służy stabilizacji budżetów w przypadku nieprzewidzianych negatywnych zjawisk gospodarczych lub zmian w systemie podatkowym, które mogłyby zagrozić ciągłości realizacji zadań samorządowych.
Udziały w podatkach – dochody własne samorządów
Drugą, równie istotną grupą dochodów samorządów są udziały w podatkach stanowiących dochód budżetu państwa. Pozwalają one samorządom na generowanie własnych środków finansowych, co jest kluczowe dla ich autonomii i elastyczności w zarządzaniu. Główne źródła tych dochodów to podatek dochodowy od osób fizycznych (PIT) oraz podatek dochodowy od osób prawnych (CIT).
Udziały w PIT
Jednostki samorządu terytorialnego otrzymują określony procentowy udział w podatku PIT odprowadzanym przez mieszkańców zamieszkałych na ich terenie. Podstawą naliczenia jest udział procentowy ustalony dla poszczególnych szczebli samorządu (gmina, powiat, województwo). Samorządy otrzymują również dodatkowe środki z subwencji części oświatowej, która jest powiązana z podatkiem PIT i przeznaczona na finansowanie oświaty. Wysokość dochodów z PIT zależy bezpośrednio od poziomu aktywności gospodarczej mieszkańców oraz ich sytuacji materialnej.
Udziały w CIT
Podobnie jak w przypadku PIT, samorządy partycypują również w dochodach z podatku CIT. Udziały te są jednak zazwyczaj niższe niż w przypadku PIT i różnią się w zależności od rodzaju podatku i specyfiki lokalnego rynku. W przypadku CIT, kluczowe znaczenie ma obecność przedsiębiorstw i ich rentowność na terenie danego samorządu. Dochody te są szczególnie ważne dla powiatów i województw, które mają szerszy zakres zadań związanych z gospodarką i rozwojem regionalnym.
Inne źródła finansowania
Poza subwencjami i udziałami w podatkach, samorządy mogą pozyskiwać środki finansowe z szeregu innych źródeł. Należą do nich dochody z tytułu opłat i podatków lokalnych (np. podatek od nieruchomości, podatek od środków transportowych, opłaty lokalne), pożyczki i kredyty, emisja obligacji komunalnych, dotacje celowe z budżetu państwa i funduszy Unii Europejskiej, a także dochody z majątku samorządowego. Te dodatkowe źródła pozwalają na finansowanie konkretnych inwestycji, rozszerzanie oferty usług publicznych lub pokrywanie bieżących wydatków, które nie są w pełni pokrywane przez subwencje i udziały w podatkach. Dbałość o dywersyfikację źródeł finansowania jest kluczowa dla stabilności finansowej samorządów.
